W dniu, kiedy Paul Cézanne stanął oko w oko z naturą, z powziętym postanowieniem zapomnienia wszystkiego, rozpoczął swoje odkrycia, które odtąd rozpowszechnione przez powierzchowne naśladownictwa przesądziły we współczesnym mniemaniu o jakiejś rewolucji. Wszystko stało się jednak niezależnie od niego samego, jako że nie troszcząc się o rozgłos, o reputację, o powodzenie, niezadowolony z siebie, malarz wgłębiał się w absolut swej sztuki, niczego nie chcąc już wysłuchiwać z zewnątrz, prowadząc nadal tajemne pogłębianie swej analizy, by powoli, z namysłem i z siłą uderzeń rydla, pewnego dnia dokopać się cudownej żyły, co ukazała całą swą wspaniałość. Oto metoda pracy: najpierw całkowite poddanie się modelowi, staranne ustalenie układu, poszukiwanie wypukłości, wzajemnego stosunku proporcji; następnie, w czasie bardzo przemyślanych seansów, podniesienie formy do koncepcji dekoracyjnej, barwy do skali najbardziej rozśpiewanej. Im więcej zatem artysta pracuje, tym bardziej praca jego oddala się od przedmiotowego celu, tym większy staje się dystans od nieprzejrzystości modela, służącego mu za punkt wyjścia, tym bardziej wchodzi w nagie malarstwo, nie mające na celu niczego poza sobą samym; im bardziej czyni swój obraz oderwany, z tym większym rozmachem go upraszcza…

Stopniowo wzrastając, dzieło Cézanne'a osiągnęło stopień czystej koncepcji. Na tej bacznej i cierpliwej drodze wszelkie działania prowadzone są równocześnie, towarzyszą innym, i powiedzieć można, że każdego dnia niezaspokojona wizja z większą jeszcze pasją nakłada się na wizję z dnia poprzedniego, aż do chwili, gdy artysta znużony czuje, że skrzydła topnieją mu od bliskości słońca — czyli że porzuca swą pracę w punkcie najwyższym, na jaki wznieść ją zdołał…

Cézanne jest refleksyjny. Jego talent jest błyskawicą skierowaną w głąb: wynika więc z tego, że wysoce malarskie usposobienie doprowadziło go do nowej twórczości dekoracyjnej, do nieoczekiwanych syntez…

Wśród wielkich malarzy Paul Cézanne może być zatem uznany za mistyka, taką nam bowiem daje naukę sztuki: widzi rzeczy nie poprzez rzeczy same, ale przez ich bezpośredni stosunek do malarstwa, czyli przez konkretną ekspresję ich piękna. Ma usposobienie kontemplacyjne, patrzy estetycznie a nie obiektywnie; wyraża się przez wrażliwość, czyli przez percepcję instynktowną i uczuciową, percepcję stosunków i zestrojeń. A że wobec tego jego dzieło zbliża się do muzyki, twierdzić można niezbicie, że jest mistykiem, jako że ten ostatni argument jest najwyższym — niebiańskim. Wszelka sztuka, która się umuzycznia, jest na drodze do swej absolutnej doskonałości.

Émile Bernard «Paul Cézanne» (1903)

Cézanne przełamał konwencjonalny sposób widzenia i utrwalania tego, co się widzi. Na początku nowego stulecia napisał do młodzieńczego wielbiciela słowa prorocze, jednak głębsze niż sam mógł przypuszczać: «Une ère d'art nouveau se prépare…»
To właśnie on sam przygotował erę sztuki nowoczesnej.

Michael Levey «Od Giotta do Cézanne'a»

Rilke niespodzianie «właściwymi oczami» spojrzał na płótna Cézanne’a, wystawione w Salon d’Automne — a to dlatego, że wiedział teraz o oddaniu, z jakim malarz tworzył swe dzieła, o owym szaleńczym poświęceniu się człowieka, który nie porzuci codziennej pracy sur le motif nawet na wieść o pogrzebie matki; artysty «tworzącego swych świętych» z butelek po winie i jabłek, «i zmuszającego je, przymuszającego, by stały się piękne, by wyrażały sobą cały świat». Urzeczony Salonem — odwiedzał go jeszcze wielekroć — napisał kilka długich listów do żony, które same w sobie — choć w niezmienionej formie — tworzą monografię poświęconą Cézanne’owi, porównywalną z książką o Rodinie.
To właśnie Klara zawarła w słowach prawdę, którą poeta instynktownie odkrył, z początku nie zdając sobie jednak z tego sprawy — iż był to ów punkt zwrotny w malarstwie, który można by porównać z tym, jaki on sam osiągnął — lub jakiego był bliski — w swej twórczości dzięki «Nowym poezjom». Rilke wyznał Klarze, iż z tego też powodu musi oprzeć się pokusie, by napisać o Cézannie — nikt bowiem, kto patrzy na te obrazy »w sposób tak subiektywny«, nie ma prawa o nim pisać; niemniej poeta przeczuwał, iż owo «nieoczekiwane spotkanie» stało się częścią jego życia.

Donald Prater «Dźwięczące szkło»

Szczegółowe informacje na temat Roku Cézanne'a i wystawy «Cézanne w Prowansji» można znaleźć pod adresem: www.cezanne-2006.com

Reprodukcje obrazów Cézanne'a można obejrzeć pod następującymi adresami: WebMuseum, National Gallery of Art, National Gallery London, Atelier Cézanne, Guggenheim Museum.